Schatten uit de Collecties: ontdekking ontwerp bankbiljet

For English see below

De Rijksakademie bezit bijzondere historische collecties. De bibliotheek en de collecties vormen een ‘theorie werkplaats’ voor residents, maar zijn ook toegankelijk voor publiek. Uit de verzameling objecten, prenten en antiquarische boeken wordt een kerncollectie samengesteld. Op het blog zullen we regelmatig aandacht besteden aan een object uit de kerncollectie. 

Tijdens het onderzoek in de kunstcollectie bleven lange tijd twaalf tekeningen van krachtig getekende hoofden, armen en benen in een rood raster op de stapel ‘onbekend’ liggen. Na onderzoek bleken het ontwerptekeningen van Nicolaas van der Waay (1855-1936) en Antoon Derkinderen (1859-1925) te zijn voor bankbiljetten. Het biljet van Van der Waay is ruim 40 jaar in omloop geweest aan het begin van de 20e eeuw.


Nicolaas van der Waay, Studie van een vrouw, ontwerp voor Arbeid en Welvaart, ca. 1903, 32,5 x 50,5 cm, Collectie Rijksakademie van beeldende kunsten


Nieuwe ontwerpen voor bankbiljetten werden bij voorkeur door Nederlanders en specifiek door hoogleraren van de Rijksakademie uitgevoerd. De samenwerking tussen de Rijksakademie en De Nederlandse Bank begon in 1903, met de vervanging van verouderde bankbiljetten. Hiervoor werd Nicolaas van der Waay gevraagd. Van der Waay was hoogleraar teken- en schilderkunst op de Rijksakademie en had een goede reputatie als kunstenaar. Hij kreeg de opdracht om een nieuw tien gulden bankbiljet te ontwerpen, genaamd Arbeid en Welvaart. De kersverse hoogleraar graveerkunst Pieter Dupont (1870-1911) was bereid gevonden om van der Waays ontwerp te graveren. Waarschijnlijk heeft hij daarvoor gebruik gemaakt van bovenstaande ontwerptekeningen. Op 1 oktober 1904 werd het biljet in omloop gebracht en het is vervolgens tot 1945 gebruikt.


Nicolaas van der Waay, Romp van een man, ontwerp voor Arbeid en Welvaart, ca. 1903, 32,5 x 50,5 cm, Collectie Rijksakademie van beeldende kunsten


In 1908 werden door drukkerij Enschede in Haarlem nieuwe drukpersen in gebruik genomen die een andere graveerplaat vereisten om het ontwerp van Van der Waay te kunnen drukken. Hiervoor graveerde Dupont een plaat die nagenoeg voltooid was toen hij begin 1911 overleed. In 1912 werd het nieuwe biljet in circulatie gebracht.

Na Duponts dood schonk academiedirecteur Derkinderen de koperplaat aan Drukkerij Enschedé en bood de studietekeningen aan De Nederlandse Bank aan. De bank stuurde echter de twee portefeuilles tekeningen en gravures terug naar de Rijksakademie als aandenken aan Dupont. In het archief van de Rijksakademie werd een brief met betrekking tot deze zending gevonden waarin Derkinderen verzekerde dat “de teekeningen met eenige afdrukken […] ingelyst in de Afd Graveeren worden opgehangen”. Wel waarschuwde hij “dat de Academie geen brandkast bezit en de teekeningen en gravures dus bewaard worden zooals wy al onze kunstschatten bewaren.” [1] De tekeningen bevinden zich nog altijd in goede conditie in de Rijksakademie Collectie.

 
Tien gulden bankbiljet Arbeid en Welvaart, 1904, ontwerp N. van der Waay.

Het ontwerpen van geld is voor de Rijksakademie nog steeds een actueel onderwerp. In 2011 organiseerde de Rijksakademie voor de derde maal een muntontwerpworkshop in opdracht van het Ministerie van Financiën en in samenwerking met de Koninklijke Nederlandse Munt. Het ‘WNF Vijfje’ van de hand van Willehad Eilers (Rijksakademie resident in 2009/2010 ) is het resultaat van dit workshoptraject en is in omloop gebracht. Meer informatie over deze munt en muntontwerp in de publicatie Munt met een Missie, die gratis op te halen is in de bibliotheek.

Meer informatie over Munt met een Missie hier

Opmerkingen of vragen n.a.v. het onderzoek? Reageer op de post of mail naar helewise.berger@rijksakademie.nl.  

 

[1] Brief A. Derkinderen aan N.P. van den Berg, 13 juni 1911, Noord-Hollands Archief, Rijksakademie Archief, inv.nr. 90, nr. 268. 


English Summary

Treasures from the art collection: banknote design discovered

The Rijksakademie owns a historical art collection. Together with the library it provides a ‘theoretical workshop’ for residents, and both library and collections are also open to the public. From the collection’s objects, prints and antique books a core collection is being composed. On our blog we will highlight different interesting sides of this core collection on a regular basis.

Twelve depictions of fiercely drawn heads, arms and legs in a red grit in the Rijksakademie Collections  remained on the ‘unknown’ list for a long time.  However, after some extensive research they turned out to be designs for banknotes made by Nicolaas van der Waay  (1855-1936) and Antoon Derkinderen (1859-1925). The notes were in use in the Netherlands for over 40 years in the beginning of the 20th century.

Nicolaas van der Waay was professor at the Rijksakademie and additionally enjoyed a good reputation as an artist. Therefore, he was commissioned to design the new Dutch ten guilders banknote titled Arbeid en Welvaart (Labour and Wealth). Professor Pieter Dupont (1870-1911) very likely used the drawings shown above for making the engravings from Van der Waay’s designs.

———————————————————————————————————————-
Onderzoek: Helewise Berger
More info about the Rijksakademie collections here